گروه معارف-سید علی میرخلیلی
هر چند هدف اصلی نزول قرآن، هدایت و تبیین راه و روش زندگی برای انسان بوده است، اما با مراجعه به آیات گهربار قرآن، مشاهده میشود این کتاب آسمانی، از وجوه مختلف، دارای اعجاز میباشد که به این وجوه و ابعاد مختلف، در طول تاریخ توسط ائمه اطهار(ع) و از جمله امام رضا(ع) پرداخته شده است. طبق بیان امام رضا(ع)، قرآن کریم، معجزه جاوید و جهانی پیامبر خاتم است که در ابعاد مختلف اعجاز بیانی، اعتقادی، تربیتی، علمی، خبرهای غیبی و .. تجلی یافته است. به منظور بررسی ابعاد مختلف اعجاز قرآن از دیدگاه امام رضا(ع) به سراغ حجت الاسلام عباس کوثری عضو هیأت علمی مرکز فرهنگ و معارف قرآن رفتیم تا گوشهای از جلوه های این اعجاز در روایات حضرت علی ابن موسی الرضا(ع) مرور شود.
آیا معجزه یک ضرورت تبلیغی است یا ضرورت دفاعی؟یعنی پیامبران (ص) دعوت خود را از همان روز نخست با معجزه آغاز میکردند ، یا موقعی که با شبهههای منکران رو به رو میشدند، معجزه ارایه میکردند؟
- در واقع، همان دلیل که بیانگر ضرورت بعثت پیامبران است، بر لزوم همراهی معجزه با پیامبران هنگام بعثت، دلالت میکند.
به عنوان نمونه یکی از دلایل نبوت این است که خداوند متعال انسانها را برای هدفی آفریده است و زمانی انسانها به صورت مطمئن میتوانند به هدف آفرینش خود دست یابند که برنامهها و نقشه راه را از آفریننده و خالق خود دریافت کنند، زیرا تنها او به تمام نیازهای مخلوقات خود آگاهی کامل دارد و از آنجا که در همه انسانها این قدرت دریافت وجود ندارد، لازم است این برنامه توسط افرادی به نام «پیامبر» به انسانها ارایه شود. حال اگر فردی ادعا کند حامل برنامهای از سوی خداوند میباشد، چگونه میتوان بدون معجزه از او پذیرفت، بویژه آنکه مدعیان دروغین نیز بسیار بوده و هستند، بنابراین معجزه یک ضرورت تبلیغی است.
در روایات نقل شده از امام رضا(ع) چه ابعادی از اعجاز قرآن، بیان شده است؟
- روایتی در کتاب عیون اخبار الرضا، وارد شده است که محمد ابن موسی از پدرش نقل میکند: «روزی امام رضا(ع) درباره قرآن سخن میگفت. وجود حجت و نشانه الهی و معجزه نظم آن را به بزرگی یاد نمود و فرمود: قرآن ریسمان محکم الهی و دستگیره و راه معتدل و نیکوی خداوند است.
به مرور زمان کهنه نمیشود و به واسطه جریان مداوم آن بر زبانها از رونق نمیافتد. زیرا قرآن برای زمانی خاص قرار داده نشده است، بلکه بر هر انسان دلیل و برهان است. قرآن فرموده است: باطل از پیش رو و پشت سر در آن راه پیدا نمیکند چرا که از جانب خداوند حکیم و ستوده نازل شده است».
این روایت اولا، اعجاز قرآن را در نظم یادآور شده است. ثانیا امام(ع)، فرموده قرآن برهان قاطع و حجت یقینی برای هر انسان در همه زمانهاست. ثالثا به آیه شریفه 42 سوره فصلت استشهاد شده تا اعلام شود همه این خصوصیات بدین خاطر است که از جانب خداوند نازل شده است.
یکی از موارد اعجاز قرآن خبرهای غیبی آن است. برای نمونه آیات آغازین سوره مبارکه روم را میتوان مثال آورد. «رومیان مغلوب شدند و این شکست در نزدیکترین سرزمین رخ داد، اما آنان پس از مغلوبیت، در چند سال آینده غلبه خواهند کرد». چنانچه قرآن خبر داده بود رومیان بعدها پیروز شدند. در حدیث امام الرضا(ع) نیز نمونهای از آن ذکر شده است. مردی از حضرت پرسید: آیا رسول ا...(ص) در حال تقیه رحلت نمود؟ حضرت پاسخ گفتند: بعد از نزول آیه «یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رساله و ا... یعصمک من الناس» پیامبر (ص) هر تقیهای را از خود دور ساخت و فرمان الهی را بیان کرد، زیرا خداوند حفظ او را ضمانت کرده بود. ضمانت حفظ جان پیامبر(ص)، آیه «یعصمک من الناس» است که خداوند میفرماید، تو را از مردم حفظ میکند که امام رضا(ع) به آن اشاره میکنند. این حفظ در جهت بیان نمودن امر الهی نسبت به بیان وصایت و جانشینی علی(ع) تحقق یافت و کسی نتوانست به پیامبر (ص) صدمهای بزند و چنان شد که آیه وعده آن را داده بود.
یکی از جنبههای اعجاز قرآن، اعجاز ادبی و بیانی آن است. آیا حضرت رضا (ع) به این جنبه نیز اشاره داشتهاند؟
- بله. از دیگر ابعاد اعجاز قرآن که امام رضا(ع) به آن اشاره داشت، اعجاز ادبی قرآن است. ابن سِکیت از امام رضا(ع) روایت میکند که از آن حضرت پرسیدم: چرا خداوند حضرت موسی(ع) را با عصا و ید بیضاء و ابزار باطلکننده سحر، عیسی(ع) را با ابزار طبّ و محمد(ص) را با ابزار سخن و کلام فرستاد؟ حضرت در پاسخ فرمود: خداوند چون موسی را فرستاد آنچه بیشتر بر اهل زمانش سایه افکنده بود سحر بود، بدین جهت خداوند برای آنها از جانب خود نشانهای را آورد که در قدرت آنها همانند آن نباشد و به وسیله آن سحرشان را باطل گرداند و حجت را بر آنها تمام نماید و عیسی (ع) را در وقتی فرستاد که افراد فلج و مرضهای صعب العلاج و طولانی زیاد شده بود و مردم نیازمند طبّ بودند خداوند برای آنها از جانب خود نشانهای آورد که در نزد آنان همانند آن نبود (عیسی) مردگان را با آن زنده مینمود و کور مادرزاد و مرض پیسی را به اذن خدا شفا میبخشید و بدین وسیله حجت را بر آنها تمام نمود و محمد(ص) را در زمانی فرستاد که خطابه و سخن بر جامعه غلبه یافته بود. خداوند مواعظ و حکمتهای خویش را به گونهای بیان کرد که گفتار آنان باطل گردد و حجت را بر آنها تمام نماید. سپس ابن سکیّت گفت: به خدا قسم همانند تو کسی را ندیدهام.
در کلام حضرت رضا(ع) به کدامیک از جنبههای اعجاز علمی قرآن تصریح شده است؟
- همانطور که میدانید در قرآن به بعضی نظریات علمی اشاره شده است که بعدها در علوم مختلف، کشف و ثابت شد که امام رضا(ع) نیز به این بعد قرآن، اشاره داشتند. حسینبنخالد میگوید از امام رضا(ع) پرسیدم: اینکه خداوند فرمود «سوگند به آسمان که دارای راههاست» یعنی چه؟ حضرت پاسخ داد: این آسمان راههایی به سوی زمین دارد. حسینبنخالد میگوید: عرض کردم چگونه میتواند آسمان راه ارتباطی به زمین داشته باشد در حالی که خداوند میفرماید: «آسمانها بیستون است».
امام فرمود: سبحانا...، آیا خداوند نمیفرماید بدون ستون قابل مشاهده است؟ عرض کردم: آری! فرمود: پس ستونهایی هست، اما شما آن را نمیبینید. یکی از مفسران پس از نقل این حدیث مینویسد: این آیه با توجه به حدیثی که در تفسیر آن وارد شده است پرده از روی یک حقیقت علمی برداشته که در زمان نزول آیات، بر کسی آشکار نبود، زیرا در آن زمان هیأت بطلمیوس با قدرت هر چه تمامتر، بر محافل علمی جهان و بر افکار مردم حکومت میکرد و طبق آن آسمانها به صورت کره هایی تودرتو، همانند طبقات پیاز روی هم قرار داشتند و طبعاً هیچکدام معلق و بیستون نبود، بلکه هر کدام بر دیگری تکیه داشت، ولی حدود هزار سال بعد از نزول این آیات، علم و دانش بشر به اینجا رسید که دانست افلاک پوست پیازی، به کلی موهوم است و آنچه واقعیت دارد، این است که کرات آسمان هر کدام در مدار و جایگاه خود، معلق و ثابتاند، بیآنکه تکیه گاهی داشته باشند و تنها چیزی که آنها را در جای خود ثابت میدارد، تعادل قوه جاذبه و دافعه است که یکی ارتباط با جرم این کرات دارد و دیگری مربوط به حرکت آنهاست. این تعادل جاذبه و دافعه به صورت یک ستون نامرئی، کرات آسمان را در جای خود نگه داشته است.نمونه دیگر اینکه در آیه 103 سوره انعام از خداوند متعال با صفت «لطیف» یاد شده است. امام رضا(ع) در این رابطه میفرماید: اینکه میگوییم خداوند لطیف است به خاطر آن است که مخلوقات و آفریدهها را لطیف آفرید و بدین جهت است که از اشیای ظریف و ناپیدا آگاه است. آیا آثار صنع او را در گیاهان لطیف و غیر لطیف نمیبینی؟ و آیا نمیبینی که مخلوقات و حیوانات کوچک و حشرات ریز و چیزهایی که از آن هم کوچکتر، از آثار صنع اوست؟ موجوداتی که به چشم نمیآید و به قدری کوچکاند که نر و ماده و تازه و کهنه آنها نیز شناخته نمیشود.
امام (ع) در این حدیث با تفسیر معنای لطیف یکی از معجزات علمی قرآن را بیان میدارد، زیرا این حدیث اشاره به میکروبها و حیوانات ذره بینی دارد که جهان علم از آن بیاطلاع بوده و قرنها قبل از پاستور(دانشمند معروف) بیان شده است.
نظر شما